Światło widzialne pozwala funkcjonować żywym organizmom, a także istotnie wpływa na nastrój, dzięki czemu wiosną i latem, kiedy dzień jest dłuższy, czujemy się lepiej. Dlatego też w leczeniu depresji wykorzystuje się naświetlania dużymi dawkami światła widzialnego. Natomiast promieniowanie ultrafioletowe jest najbardziej niebezpieczne dla zdrowia - to przyczyna wielu niekorzystnych zmian zachodzących w skórze, z których najgroźniejsze są nowotwory skóry. Właśnie przed nim należy starannie się chronić.

Promieniowanie słoneczne - wróg czy przyjaciel? 

Bez promieniowania słonecznego nie byłoby życia na Ziemi - dostarcza niezbędnej energii większości żywych organizmów. W jego skład wchodzą między innymi promieniowanie ultrafioletowe, światło widzialne i promieniowanie podczerwone. Każdy z rodzajów promieniowania ma inne właściwości, a także w różny sposób wpływa na funkcjonowanie człowieka. Promieniowanie podczerwone jest odpowiedzialne za utrzymanie odpowiedniej temperatury na Ziemi. Światło widzialne pozwala funkcjonować żywym organizmom, a także istotnie wpływa na nastrój, dzięki czemu wiosną i latem, kiedy dzień jest dłuższy, czujemy się lepiej. Dlatego też w leczeniu depresji wykorzystuje się naświetlania dużymi dawkami światła widzialnego. Natomiast promieniowanie ultrafioletowe jest najbardziej niebezpieczne dla zdrowia - to przyczyna wielu niekorzystnych zmian zachodzących w skórze, z których najgroźniejsze są nowotwory skóry. Właśnie przed nim należy starannie się chronić.

Działanie promieniowania UV na skórę

Do powierzchni Ziemi dociera promieniowanie ultrafioletowe o długości fali powyżej 290 nm, promieniowanie krótsze (UVC) jest pochłaniane przez ochronną warstwę ozonową. Promieniowanie docierające do powierzchni Ziemi dzielimy na krótkie, czyli UVB (290-320 nm) i długie, tj. UVA (320-400 nm).

Przez wiele lat za główną przyczynę wszystkich zmian posłonecznych uważano promieniowanie UVB. Obecnie wiadomo, że za znaczną część z nich odpowiedzialne jest promieniowanie UVA. Ryzyko niekorzystnego działania promieniowania UVA zwiększa się u osób często i długo opalających się na słońcu lub w solariach.

Promieniowanie UVA stanowi ponad 90% spektrum UV w widmie słonecznym. Na jego działanie jesteśmy narażeni przez cały rok. Przenika ono przez szyby okienne, chmury, cienką odzież, a także penetruje przez filtry chroniące przed UVB. Dociera aż do skóry właściwej, podczas gdy promieniowanie UVB w ponad 90% jest pochłaniane przez warstwę rogową skóry i głównie tam oddziałuje na komórki skóry.

Promieniowanie UVB jest niezbędne do wytwarzania w skórze witaminy D3, niezbędnej do prawidłowej gospodarki wapniowej. Do jej syntezy wystarczają jednak minimalne, do 10 minut dziennie, ekspozycje na słońce. Małe dzieci otrzymują odpowiednią dawkę tej witaminy w diecie. Długie przebywanie na słońcu bez odpowiedniej ochrony jest bardzo szkodliwe, zwłaszcza dla małych dzieci, gdyż ich skóra posiada słabsze własności ochronne, a oparzenia słoneczne w tym okresie są głównym czynnikiem ryzyka rozwoju najgroźniejszego nowotworu skóry, czerniaka złośliwego.

Zmiany w skórze wywołane promieniowaniem UV
Do powstawania zmian posłonecznych wystarczają nawet krótkotrwałe, ale częste ekspozycje na promieniowanie ultrafioletowe. Już niewielkie codzienne dawki UVA powodują pogrubienie warstwy rogowej i całego naskórka oraz degenerację włókien kolagenu i elastyny.

Przewlekłe działanie promieniowania ultrafioletowego powoduje powstawanie w skórze wielu zmian - wiele z nich widać już na pierwszy rzut oka. Staje się ona sucha, ziemista, pojawiają się drobne zmarszczki i liczne grube bruzdy. Ponadto częściej występują teleangiektazje (rozszerzenia naczyniowe, popularnie nazywane „pajączkami”) oraz nierównomierna pigmentacja - ciemne piegi i plamy barwnikowe. W skórze uszkodzonej światłem słonecznym naczynia krwionośne są rozszerzone i kręte, często powstają na niej wybroczyny. Skóra ma mniejsze zdolności do gojenia ran, charakteryzuje się większą kruchością i wrażliwością. W ostatnich latach - w związku ze wzrostem ekspozycji na naturalne promieniowanie ultrafioletowe (słońce) i nadmierne korzystanie ze sztucznych źródeł promieniowania UV (solaria), coraz częściej w praktyce dermatologicznej jest spotykany problem słonecznego starzenia się skóry oraz zmian przednowotworowych i nowotworowych.

Zmiany powstające w skórze pod wpływem promieniowania ultrafioletowego można podzielić na ostre i przewlekłe:

• Zmiany ostre: oparzenie, opalenizna, piegi (drobne brunatne plamki), znamiona, fotodermatozy (choroby związane z nadwrażliwością na światło).
• Zmiany przewlekłe: plamy soczewicowate (drobne plamki podobne do piegów, ale o wyraźniejszych konturach), brodawki łojotokowe (wypukłe zmiany na skórze), fotostarzenie się skóry, zmiany przednowotworowe i ponowotworowe.

Uwaga: zmiany posłoneczne bywają trudne do samodzielnego rozpoznania. Dlatego należy konsultować z dermatologiem zmiany wrodzone oraz takie, które pojawiają się w ciągu życia. Niektóre zmiany są bardzo niebezpieczne - np. znamiona atypowe mogą przerodzić się w czerniaka złośliwego.

Rumień posłoneczny

Najczęstszym bezpośrednim efektem działania promieniowania słonecznego na skórę jest rumień posłoneczny, widoczny jako zaczerwienienie skóry. Każda postać rumienia jest oparzeniem, czyli zjawiskiem niekorzystnym dla skóry. Wprawdzie zazwyczaj powstaje on pod wpływem promieniowania rumieniotwórczego, czyli UVB, wiadomo jednak, że promieniowanie UVA w odpowiednio dużej dawce może wzmocnić i zintensyfikować odczyny rumieniowe. Do powstania oparzenia skóry wystarczy nawet krótka ekspozycja na promieniowanie słoneczne lub solarium. Nasilenie rumienia występującego na skórze w wyniku działania słońca zależy od zawartości barwnika skóry - melaniny i od grubości skóry, a także od czynników środowiskowych: pory roku, pory dnia, szerokości geograficznej, wysokości nad poziomem morza, które warunkują natężenie promieniowania UVB w widmie słonecznym.

Opalenizna

Kolejną reakcją skóry na działanie promieni UV jest opalenizna, czyli opóźniona, pojawiająca się po około 72 godzinach, hyperpigmentacja skóry. Jej powstawanie zależy głównie od UVB, w mniejszym stopniu od UVA. Opalenizna jest reakcją obronną na niekorzystne działanie słońca. Promieniowanie ultrafioletowe pobudza melanogenezę - proces, w którym powstaje melanina, główny barwnik skóry. Jego natężenie w dużym stopniu zależy od fototypu skóry. Melanina powstaje w melanocytach - specjalnych komórkach, które znajdują się w najgłębszej, podstawnej warstwie naskórka. Następnie jest przekazywana do komórek naskórka w specjalnych „zbiorniczkach” - melanosomach. Pod wpływem odpowiedniego bodźca - mogą być to skłonności genetyczne, hormony lub czynniki zewnętrzne, na przykład promieniowanie UV - melanina zostaje uwolniona do komórki. Gromadzi się w komórkach między jądrem komórkowym zawierającym DNA a powierzchnią komórki zwróconą do światła. W ten sposób w pewnym stopniu melanina chroni DNA przed uszkodzeniami powodowanymi przez promieniowanie ultrafioletowe.

W wyniku procesu odnowy komórkowej komórki z melaniną są zastępowane przez nowe komórki, które „wypychają” starsze na powierzchnię naskórka. Gdy dotrą one do zewnętrznej, rogowej warstwy naskórka obumierają i ulegają stałemu, stopniowemu procesowi złuszczania. Same cząsteczki melaniny są bardzo trwałe i stabilne, ale w wyniku procesu złuszczania są usuwane wraz z martwymi komórkami naskórka, dlatego z czasem opalenizna blednie.

Fototypy skóry

* w ciągu pierwszych 30 minut ekspozycji na słońce w okresie letnim

Fotodermatozy

Istnieje szereg chorób, zarówno wrodzonych, jak i nabytych, w których nawet niewielka ekspozycja na promieniowanie UV może powodować ostre odczyny zapalne lub wywoływać wykwity chorobowe. Należą do nich bielactwo - choroba polegająca na braku melaniny, która daje naturalną ochronę i dlatego skóra bardzo łatwo ulega poparzeniom; różne schorzenia metaboliczne (np. porfirie), toczeń rumieniowaty, a także fotodermatozy - choroby związane z nadwrażliwością na światło. Niektóre choroby skóry mogą ulegać zaostrzeniu pod wpływem promieniowania słonecznego, np.: trądzik różowaty, łojotokowe zapalenie skóry, łuszczyca i atopowe zapalenie skóry.

Istnieje szereg chorób, zarówno wrodzonych, jak i nabytych, w których nawet niewielka ekspozycja na promieniowanie UV może powodować ostre odczyny zapalne lub wywoływać wykwity chorobowe. Należą do nich bielactwo - choroba polegająca na braku melaniny, która daje naturalną ochronę i dlatego skóra bardzo łatwo ulega poparzeniom; różne schorzenia metaboliczne (np. porfirie), toczeń rumieniowaty, a także - choroby związane z nadwrażliwością na światło. Niektóre choroby skóry mogą ulegać zaostrzeniu pod wpływem promieniowania słonecznego, np.: trądzik różowaty, łojotokowe zapalenie skóry, łuszczyca i atopowe zapalenie skóry.

Klasycznym przykładem bardzo ciężkiej - ale na szczęście rzadkiej - fotodermatozy jest skóra pergaminowa i barwnikowa. Jest to dziedziczna choroba związana z defektem enzymu odpowiedzialnego za naprawę DNA uszkodzonego promieniami UV. Charakterystyczny objaw tego schorzenia to silna nadwrażliwość na promienie ultrafioletowe, które powodują powstawanie nowotworów, nawet we wczesnym dzieciństwie. Dlatego w tej chorobie konieczna jest całkowita ochrona przed światłem.

Najczęstszą fotodermatozą są wielopostaciowe osutki świetlne, które występują u bardzo wielu osób - szacuje się, że schorzenie to dotyka nawet 10-20% populacji. Charakteryzuje się ona występowaniem rumieni, grudek i pęcherzyków, często bardzo swędzących, które pojawiają się przy pierwszej ekspozycji na słońce. Choroba zazwyczaj rozpoczyna się w dzieciństwie i z reguły nawraca każdej wiosny przy pierwszej ekspozycji na światło.

Odczyny fototoksyczne i fotoalergiczne

Odczyny fototoksyczne powstające w wyniku współdziałania światła słonecznego i substancji światłouczulających, które są zawarte w niektórych lekach, kosmetykach, a nawet w roślinach. Często wyglądają jak oparzenia słoneczne i pozostawiają długotrwałe przebarwienia.

Odczyny fotoalergiczne są uwarunkowane immunologicznie, związane z wytwarzaniem przez  organizm przeciwciał zwalczających związki światłouczulające. Reakcja fotoalergiczna pojawia się częściej i trwa w tym przypadku dłużej. Odczyn powstaje po około 24 – 48 godzinach od ekspozycji na słońce. Objawia się najczęściej w postaci pokrzywki lub wyprysku kontaktowego i może się przenieść na obszary nie eksponowane na słońcu.

Ostuda (melasma)

Najczęstsze przebarwienie, pojawiające się zazwyczaj na twarzy u kobiet, głównie młodych. Częściej występuje w krajach o dużym nasłonecznieniu - np. w rejonie Morza Śródziemnego - i ulega nasileniu w okresach dużego nasłonecznienia. Jej powstawanie prawdopodobnie jest związane z interakcją promieni UV i melanocytów pobudzonych przez hormony (estrogeny i progesteron). Dlatego ostuda najczęściej dotyka kobiet mających podwyższony poziom hormonów - w ciąży lub stosujących doustną antykoncepcję.

Najczęstsze przebarwienie, pojawiające się zazwyczaj na twarzy u kobiet, głównie młodych. Częściej występuje w krajach o dużym nasłonecznieniu - np. w rejonie Morza Śródziemnego - i ulega nasileniu w okresach dużego nasłonecznienia. Jej powstawanie prawdopodobnie jest związane z interakcją promieni UV i melanocytów pobudzonych przez hormony (estrogeny i progesteron). Dlatego ostuda najczęściej dotyka kobiet mających podwyższony poziom hormonów - w ciąży lub stosujących doustną antykoncepcję.

Piegi

Piegi są skupiskami licznych, szczególnie aktywnych melanocytów, które pod wpływem promieniowania ultrafioletowego wytwarzają melaninę znacznie szybciej niż ma to miejsce zazwyczaj. Zwiększone ilości barwnika występuje w warstwie podstawnej oraz czasem w warstwie kolczystej naskórka. Piegi najczęściej występują u osób o bardzo jasnej i jasnej karnacji. Są najczęściej umiejscowione na twarzy, ale mogą występować na wszystkich częściach ciała eksponowanych na słońcu.

Osoby posiadające piegi mają zazwyczaj obniżoną zawartość melaniny i dlatego są bardziej narażone na szkodliwe działanie promieniowania ultrafioletowego, jak oparzenia słoneczne i rak skóry. Należy unikać światła słonecznego i stosować odpowiednie preparaty ochronne.

Przebarwienia pozapalne

Przebarwienia pozapalne powodują ciemnienie i przebarwienia skóry pojawiające się tylko w miejscu wcześniej uszkodzonym lub zmienionym zapalnie. Utrzymują się długo po ustaniu przyczyny. 

Przebarwienia pozapalne mogą wystąpić w miejscach, gdzie wcześniej występowały zmiany trądzikowe, niektóre wysypki skórne (np. ospa wietrzna), oparzenia słoneczne, uczulenia, urazy. Powstają w wyniku stymulacji melanogenezy (produkcji melaniny – barwnika skóry) przez procesy zapalne w skórze.

Fotostarzenie się skóry

Proces nazywany także starzeniem zewnątrzpochodnym lub fotozależnym, w odróżnieniu od procesu fizjologicznego, związanego z genetycznymi i hormonalnymi procesami starzenia się skóry. Początkowo uważano, że główną rolę odgrywa w nim promieniowanie UVB. Obecnie wiadomo, że zarówno UVA, jak i UVB powodują wiele degeneracyjnych zmian w skórze, działają rakotwórczo oraz immunosupresyjnie, czyli hamują wytwarzanie przeciwciał i komórek odpornościowych. Promieniowanie UV działa na skórę także pośrednio: stymuluje powstawanie większej ilości wolnych rodników w skórze - niezwykle aktywnych cząsteczek tlenu. Pogarszają one stan skóry i przyspieszają jej starzenie, między innymi poprzez nadmierne uaktywnianie enzymów niszczących włókna kolagenowe i elastynowe tkanki łącznej, które są odpowiedzialne za elastyczność i jędrność skóry.

Proces nazywany także starzeniem zewnątrzpochodnym lub fotozależnym, w odróżnieniu od procesu fizjologicznego, związanego z genetycznymi i hormonalnymi procesami starzenia się skóry. Początkowo uważano, że główną rolę odgrywa w nim promieniowanie UVB. Obecnie wiadomo, że zarówno UVA, jak i UVB powodują wiele degeneracyjnych zmian w skórze, działają rakotwórczo oraz immunosupresyjnie, czyli hamują wytwarzanie przeciwciał i komórek odpornościowych. Promieniowanie UV działa na skórę także pośrednio: stymuluje powstawanie większej ilości wolnych rodników w skórze - niezwykle aktywnych cząsteczek tlenu. Pogarszają one stan skóry i przyspieszają jej starzenie, między innymi poprzez nadmierne uaktywnianie enzymów niszczących włókna kolagenowe i elastynowe tkanki łącznej, które są odpowiedzialne za elastyczność i jędrność skóry.

Długoterminowe efekty działania promieniowania UV kumulują się i są widoczne dopiero po wielu latach. Skóra z czasem staje się pogrubiała, szorstka, traci swoją elastyczność, pojawiają się w niej głębokie zmarszczki i bruzdy, a także przebarwienia i odbarwienia. Ponadto jest mało sprężysta, sucha i szorstka, często z rozszerzonymi naczyniami krwionośnymi (teleangiektazjami). Wolno regeneruje się, a mikrourazy słabo się goją.

Zmiany kliniczne w skórze regularnie eksponowanej na promieniowanie słoneczne:

Wpływ promienia ultrafioletowego na DNA

Promieniowanie UV wywiera duży wpływ na DNA. Pod wpływem promieniowania UVA w skórze powstają wolne rodniki, które następnie mogą uszkadzać DNA komórkowe. Natomiast główny mechanizm działania UVB polega na bezpośrednim uszkadzaniu DNA komórki i wywoływaniu jego mutacji. Dzięki temu, że w zdrowym organizmie sprawnie funkcjonują mechanizmy naprawcze, często dochodzi do samoistnej śmierci komórek (apoptozy), w których doszło do poważnych mutacji w obrębie DNA. Jest to mechanizm korzystny, gdyż dzięki temu nie dochodzi do rozszerzania się tej mutacji i rozrostu zmutowanych komórek, co mogłoby prowadzić do rozwoju nowotworu. Jednak jeśli skóra często jest eksponowana na słońce, dochodzi do kumulacji mutacji w obrębie DNA. W miarę upływu lat doprowadzają one do przekształcenia komórki w komórkę nowotworową, co w efekcie może stać się przyczyną wystąpienia zmian przednowotworowych, głównie typu rogowacenia słonecznego i niebarwnikowych nowotworów skóry: raka podstawnokomórkowego i kolczystokomórkowego. Na zachorowanie na nowotwory skórne najbardziej są narażone osoby:

• mające jasną karnację (mają niewiele melaniny, dającej naturalną ochronę przed promieniowaniem UV),
• często i długo przebywające na słońcu lub korzystające z solariów.

Ochrona przeciwsłoneczna

Staranna ochrona przeciwsłoneczna przez całe życie jest konieczna, jeśli chce się zachować na długie lata piękną i zdrową skórę. Promieniowanie UV nie tylko stanowi poważne ryzyko dla prawidłowego funkcjonowania mechanizmów skórnych, ale także sprawia, że skóra starzeje się szybciej. Prawidłową ochronę przeciwsłoneczną powinni stosować wszyscy - nie tylko pacjenci z nadwrażliwością na światło, ale również osoby zdrowe. Wysokość współczynnika chroniącego przed promieniowaniem należy dostosować do typu skóry oraz tego, czy skóra była już eksponowana na słońce.

Szczególnej ochrony - prócz schorzeń związanych z nadwrażliwością na światło - wymaga skóra osób z bardzo jasną karnacją oraz skóra dzieci.

Ochrona przed słońcem małych dzieci

Skóra małych dzieci różni się od skóry dorosłego - jest cieńsza oraz ma niedojrzałe mechanizmy obronne, także przed promieniowaniem UV - m.in. znajduje się w niej niewiele komórek produkujących melaninę. To wszystko sprawia, że o wiele łatwiej ulega poparzeniom słonecznym, a szkody wywołane promieniowaniem UV są często nieodwracalne. Udowodniono naukowo, że oparzenia słoneczne w dzieciństwie są podstawowym czynnikiem ryzyka rozwoju czerniaka złośliwego.

Dlatego najmłodszych należy szczególnie chronić przed słońcem:

• niemowlęta i małe dzieci nie powinny w ogóle przebywać· na słońcu. Ich skóra jest tak delikatna i niedojrzała, że już po kilku minutach może ulec poważnym oparzeniom. Dodatkowe niebezpieczeństwo: łatwiej niż dorośli i starsze dzieci ulegają one udarom.
• starsze dzieci powinny spędzać· większość· czasu w cieniu, jednak ich skóra powinna być· dodatkowo specjalnie zabezpieczona przed działaniem promieniowania UV preparatami o wysokich współczynnikach ochrony. Wysokość· wskaźnika ochrony jest uzależniona od wieku dziecka, jednak zawsze skóra dziecka powinna być· smarowana grubo, dokładnie i odpowiednio często.
• Schemat stosowania preparatów przeciwsłonecznych u dzieci:

Zewnętrzne preparaty chroniące przed światłem są jednymi z ważniejszych dermokosmetyków. Są stosowane w terapii chorób związanych z nadwrażliwością na światło, w prewencji oparzeń słonecznych oraz polecane jako produkty niezbędne do zachowania pięknej i zdrowej skóry.

Badania dowodzą, że woda termalna pozytywnie wpływa na odporność i elastyczność naskórka oraz ma wyjątkowe właściwości gojące.